Geη©eßaY
02-22-2008, 14:36
19. yüzyılın sonlarında cebeli bereket sancağında müslümanlar ve gayrimüslimler
Cebel-i Bereket sancağının bulunduğu coğrafya, geçmişte, Hıristiyan ve Müslüman toplumların beraber yaşadığı bir bölge olmuştur. Bu yöre, ilk İslam akınlarına uğradığı dönemde Bizans hakimiyetinde iken, Emeviler zamanında Müslümanlar tarafından fethedilmiş ve Abbasiler döneminde Ortaasya'dan getirilen Türklerin iskan sahalarından biri olmuştur . Abbasilerin parçalanması üzerine tekrar Bizanslıların eline geçen bölge, Malazgirt zaferinden sonra Türklerin hakimiyetine girmiş, Birinci Haçlı Seferi sonucunda (1097) Türklerin elinden çıkınca Ermeni hakimiyetine girmiş, sonunda Çukurova'daki Türkmen beylerinin desteği ile Memlûklular tarafından fethedilerek Türkmen beyleri tarafından idare edilmeye başlamıştır . Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferi esnasında Osmanlı hakimiyetine geçen bu yöre, Osmanlı idaresinde Haleb Eyaleti'ne bağlı olarak Özer-İli (Uzeyr) Sancağı adı ile anılmıştır. Özer oğullarının hakimiyeti altında bulunan yer, Dörtyol, Payas, İskenderun ve Derbsak idi. Onların asıl yurdu ise Payas-Erzin yöresi olup, Özer-İli buraya denilmekteydi. XVI. ve XVII. yüzyıllarda Haleb Eyaleti'ne bağlı olan Uzeyr sancağı , XVIII. yüzyılda da yine Haleb Eyaleti'ne bağlı bir sancak idi6. Osmanlı idaresine geçtiği dönemden itibaren yaklaşık üç yüz yıl kadar Haleb Eyaleti'ne bağlı olan Uzeyr Sancağı, XIX. yüzyılın başlarından 1865 li yıllara kadar Adana Eyaleti'ne bağlı olarak kalmıştır .
Tanzimat reformları neticesinde Osmanlı devletinde yeni idarî düzenlemeler yapılarak vilayet sistemine geçilmiştir. 1865-66 yıllarında Haleb Vilayeti'nin teşkilinde, vilayetin sancaklarından birini teşkil eden Payas sancağı (diğer ismi ile Uzeyr Sancağı); sancak idare merkezi olan Payas, Belen-İskenderun ve Osmaniye kazalarından meydana gelmekteydi9. Daha sonra 1869-70 yıllarında, Payas Sancağı, Kozan ve İç-İl sancakları ile birlikte yeniden teşkil olunan Adana Vilayeti'ne bağlanmıştır. 1877-78 yılında sancak merkezi Payas'tan, sancağın ortasında ve Gavurdağı'nda hakim bir noktada olması nedeniyle, Yarpuz'a nakledilmiş ve yine Adana Vilayeti'ne bağlı olarak yeniden teşkilatlandırıldığı gibi, ismi de değiştirilerek Payas Sancağı yerine Cebel-i Bereket Sancağı olmuştur. Böylece Cebel-i Bereket Sancağı; sancak merkezi olan Yarpuz, İslahiye, Hassa, Bulanık (Bahçe), Payas ve Osmaniye kazalarından teşkil edilmiştir.
Sancak ilk kurulduğu dönemde idare merkezi Payas idi ve Payas adı ile a-nılan sancak idaresinde bir çok memurluklar bulunmaktaydı.
Payas Sancağı'na bağlı kazalardaki memur maaşları 19050 kuruş idi. Payas Sancağı'na bağlı olan İskenderun nahiyesindeki zabıta memuru 1000 ku¬ruş ve zabıta katibi 200 kuruş, Cerid nahiyesindeki zabıta memuru 500 kuruş, Tecirli nahiyesindeki zabıta memuru 300 kuruş olmak üzere nahiyelerdeki me¬murlara sarf olunan toplam aylık gider 2000 kuruş idi. Sancağın aylık toplam memur giderleri ise, 47300 kuruş etmekteydi.
Yarpuz Kazası
Cebel-i Bereket Sancağı'nın idare merkezi olan Yarpuz kazası, Kaypak ve Karayiğit nahiyeleri ile sekiz köyden teşkil etmişti. Kazada, 1891 yılı itibariyle, bir hükümet konağı, 204 hane, 1 cami, 1 sıbyan mektebi, 1 rüşdiye, 25 dükkan, 2 fırın, 2 kahve, 2 han, 3 değirmen, 1 silahhane bulunmaktaydı. Kaza nüfusu 3025 Müslüman, 355 Hıristiyan olmak üzere toplam 3380 kişiydi .
Aynı yıllar itibari ile Cuinet, kaza nüfusunu 5830 olarak vermiş, fakat nü¬fusun dini yapısını belirtmemiştir14. Karpat, kaza nüfusunu 3020 Müslim, 357 Ermeni olmak üzere toplam 3377 olarak vermiştir.
1901 tarihinde Yarpuz İptidai Mektebinin muallimi Hafız İskender Efen¬didir ve 40 öğrencisi vardır .
Tanzimat'tan sonra taşra vilayetlerinde idare meclislerinde, komisyonlar¬da, mahkemelerde Gayrimüslim üye ve memurların yaygın bir halde bulunduğu görülmektedir . 1319 (1901) tarihinde Cebeli Bereket sancağı mutasarrıfı Mehmet Hüsnü Bey idi. Liva erkanı; nâib Mehmet Sadık Efendi, muhasebeci Mehmet Hamdi Efendi, müftü Yusuf Ziya Efendi, tahrirat müdürü Osman Namık Bey'den teşkil olmuştu.
Liva idare meclisi; mutasarrıf başkanlığında, tabii üyeler (nâib, muhasebe¬ci, müftü ve tahrirat müdürü) ve seçilmiş üyeler (Mustafa Ağa, Hamza Ağa, Ali Ağa ve Avadis Ağa)'den oluşmuştur. Meclis katibi olarak Mahmud Efendi, Meclis idare mudürüTrForumuz.Bizde-i umumiyesi olarak tahrirat müdürü Namık Bey, meclis idare müstantiki olarak meclis katibi Mahmud Efendi görev almışlardı.
Muhasebe kalemi; muhasebeci Mehmet Hamdi Efendi, başkatip Ali Rıza Efendi, masraf mukayyidi Mücteba Efendi, mesalihi cariye katibi Mehmet Efen¬di ve sandık emini Nikola Efendi'den oluşmuştur.
Tahrirat kalemi; tahrirat müdürü Osman Namık Bey ve müsveddeci Zeke-riya Efendi, mukayyıd Ahmet Hidayet Efendi ve mübeyyizler Faik, Yusuf ve Halil Efendiden oluşmuştu. Defteri hakani kalemi; memur Mehmet Said Efendi, başkatip Osman Efendi ve tapu katibinden teşkil etmişti.
Vergi kalemi, memur Hasan Efendi, başkatipler Ömer ve Bekir Efendi, defterci Sabri Efendi, memur Tevfık Efendi ve katip Ali Rıza Efendiden oluşmuştur.
Bidayet mahkemesi; birinci reis nâib Mehmet Sadık Efendi, ikinci reis İsmail Vehbi Efendi, müddei umumi muavini Mehmet Tevfik Efendi, azalar Mustafa Sırrı Efendi, Ahmet Efendi, Artin Ağa, Artin Efendi ve aza mülazımı İbrahim Efendiden teşkil etmiştir. Bidayet mahkemesi kalemi; başkatip Hasan Efendi, icra memuru Ömer efendi, zabıt katipleri Yusuf Efendi ve Mehmet Ali Efendi, seriye katibi Ahmet Efendiden oluşmuştur.
Ziraat bankası idaresi; muhasebe katibi Hacı Şükrü Efendi ve muavini İbrahim Efendiden oluşmuştu. Telgraf ve posta idaresi; müdür Ali Efendinin idaresinde idi.
Belediye dairesi; reis Osman Nuri Efendi, azalar İbrahim Efendi, Ali Efendi, Ali Çavuş, Kirkor Ağa, tabib Mîsak Efendi, aşı memuru Hüseyin Efendiden teşkil olmuştur. Orman idaresi; müfettiş Ahmet Emin Efendi ve katip Nuri Efendiden oluşmuştur.
Duyunu umumiye idaresi; memur Hasan Efendinin idaresinde idi. Nahiye müdürleri; Karayiğit müdürü Ahmet Ağa, Kaypak müdürü Mulla Ağa idi.
Zabıta idaresi; tabur ağası Rıfat Efendi, hesap emini Bekir Efendi, birinci mülazım İsmail Ağa, ikinci mülazım Mustafa Efendiden oluşmuştu. Reji idaresi; memur Şemseddin Beyin idaresinde idi.
Mutasarrıf Mehmet Hüsnü Bey başkanlığındaki idare meclisinde; seçilmiş aza olarak Avadis Ağa, meclis kaleminde sandık emini olarak Nikola Efendi, bidayet mahkemesinde aza olarak Artin Ağa ile Artin Efendi, belediye dairesinde aza olarak Kirkor Ağa gayrimüslimleri temsil etmek üzere bulunmaktaydı.
Hassa Kazası
Hassa kazası Ekbaz, Hacılar ve Çoşlu nahiyeleriyle 38 köyden meydana gelmişti. Hassa kazasında bilinen mahsuller yetiştirildiği gibi, özellikle ipek ve pamuk ihraç ürünleri arasında yer almaktaydı. Ayrıca ormanlarında kereste imal edilerek Halep ve çevresine satılmaktaydı. Kaza dahilinde 7 camii, 5 kilise, 1 kışla, 1 kale, 22 değirmen, 1 çeşme mevcuttur. Hassa kazasının nüfusu 7080 Müslüman, 595 Hıristiyan olmak üzere toplam 7675 kişidir20.
Cuinet, kaza nüfusunu 7800 olarak vermiş, fakat nüfusun dini yapısını be¬lirtmemiştir . Karpat, kaza nüfusunu 7080 Müslim, 25 Grek, 290 Ermeni, 150 Katolik, 130 Protestan olmak üzere toplam 7675 olarak vermiştir22.
1309 (1891) yılında Hassa kaymakamı Rüşdi Efendidir. İdare meclisi; kaymakam başkanlığında, tabii azalar nâib Mehmet Galip Efendi, mal müdürü Behçet Efendi, tahrirat katibi Ali Rıza Efendi ve seçilmiş azalar Vakkas Ağa, Ahmet Ağa, Avadis Ağa, Anton Şihud Ağadan teşkil etmiştir.
Mal kalemi; mal müdürü muavini Mehmet Nuri Efendi, sandık emini Mehmet Tevfik Efendiden TrForumuz.Bizoluşmuştur. Nüfus idaresi; memur Ali Efendi, katip Serkis Efendidir. Tapu katipliği munhaldir. Orman ondalık memuru Nuri Efen¬didir.
Bidayet mahkemesi; nâib başkanlığında, azalar Bestami Efendi ve Artin Ağa, başkatip İbrahim Efendi, ikinci katip Şakir Efendi, müstantik muavini İb¬rahim Efendi, şeriyye katibi Hasan Efendiden oluşmuş idi.
Hassa kazasının idare meclisinde; Avadis Ağa ve Anton Ağa, bidayet mahkemesinde Artin Ağa gayrimüslimleri temsil etmektedir.
İslahiye Kazası
İslahiye kazası24 beş nahiye ve altmış köyden teşkil olmuştur. İslahiye kazasında çeşitli mahsuller üretilmekle birlikte, en çok pirinç üretimi yapılmakta idi. kazayı teşkil eden Delikanlı ve Çelikanlı aşiretlerinin imal ettikleri kilim, seccade ve çul ile dağ tarafındaki ahalinin imal ettikleri kereste Halep, Kilis, Antep, Antakya ve Maraş taraflarına satılmaktaydı. Kasabada 1 camii, 1 mektep, 60 hane, 15 dükkan, 30 değirmen, 1 eski kışla mevcuttur. İslahiye kazasının nüfusu 8355 Müslüman, 293 Hıristiyan olmak üzere toplam 8648 kişidir.
Cuinet, kaza nüfusunu 15935 olarak vermiş, fakat nüfusun dini yapısını belirtmemiştir. Karpat, kaza nüfusunu 8355 Müslim, 293 Ermeni, olmak üzere toplam 8648 olarak vermiştir.
1319 (1901) tarihinde İslahiye kaymakamı Halid Efendi idi. Nâib Mehmet Sadık Efendi, mal müdürü Hasan Fehmi Efendi, müftü münhal, tahrirat katibi Nuri Efendi idi.
Kaza idare meclisi; kaymakam başkanlığında tabii azalar nâib, müftü, mal müdürü, tahrirat katibi ve seçilmiş azalar Hacı İbrahim Ağa, Mehmet Ağa, Kösezade Şeyh Ağa, Bedros Ağadan oluşmuştu.
Bidayet mahkemesi; nâib efendinin başkanlığında, azalar Hüseyin Efendi, Hacı Bekir Efendi, başkatip Mahmut Bey, ikinci katip Ali Efendi, müstantik muavini Mustafa Efendiden oluşmuştur.
Mal kalemi, mal müdürü Hasan Fehmi Efendi, mal müdürü muavini Meh¬met Nuri Efendi ve sandık emini Süleyman Zühdü Efendiden oluşmuştu. Tapu idaresi; tapu katibi Hüseyin Rıza Efendinin idaresindedir. Nüfus idaresi; memur Hasan EfendiTrForumuz.Bizve katip Said Efendinin elindedir. Zabıta dairesi; zabıta memuru Mehmet Çavuş idaresindedir. Reji idaresi; memur İbrahim Efendinin idaresindedir.
İslahiye kazasındaki idare meclisinde Gayrimüslimleri temsil eden Bedros Ağa bulunmaktaydı.
Bahçe (Bulanık) Kazası
Bulanık kazası, kaza merkezi olan Bahçe köyü ile kırk köyden teşkil ol¬muştur. Bahçe kazasının arazisi dağlık olduğu için toprak mahsulleri ancak ma¬halline yetmekle birlikte, tütün önemli ihraç ürünleri idi. Kaza merkezinde 1 camii, 1 mektep, 3 fırın, 27 dükkan, 2 kilise mevcuttur. Bulanık merkezindeki rüşdiye mektebinin muallimi Ali Efendidir ve 45 öğrencisi vardır. Bulanık kaza¬sının nüfusu 8747 Müslüman, 2317 Hıristiyan olmak üzere toplam 11064 kişi-dır29.
Cuinet, kaza nüfusunu 7700, kaza merkezi Bahçe'nin nüfusunu 2000 Müs¬lim, 1000 Hıristiyan olarak vermiştir30. Karpat, kaza nüfusunu 8747 Müslim, 2033 Ermeni, 284 Protestan olmak üzere toplam 11064 olarak vermiştir .
Kaymakam Ali Rıza Efendi, nâib Mehmet Cevdet Efendi, Müftü İsmail Hakkı Efendi, mal müdürü Hüseyin Efendi, tahrirat katibi Hacı Ömer Efendi idi.
İdare meclisi; kaymakam başkanlığında, tabii azalar ve seçilmiş azalar Hacı Halil Bey, Hanefi Ağa, Ohannes Ağadan teşkil etmiştir. Bidayet mahkemesi; naib başkanlığında, azalar İsmail Efendi ve Agob Efendi, başkatip Mehmet E-fendi, ikinci katip Kasım Efendi, müstantik muavini Vasfı Efendiden teşkil etmiştir.
Mal kalemi; mal müdürü Hasan Efendi, mal müdürü muavini Mehmet E-fendi, sandık emini Ökkeş Efendiden oluşmuştur. Nüfus idaresi; memur Süleyman Efendi ve katip Süleyman Efendiden oluşmuştur. Tapu katibi Veli Efendidir. Zabıta idaresi; memur Mülazım Salim Efendi, polis Mustafa Asım Efendi idi. Reji idaresi; reji müdürü Galip Bey, muhasebeci Habib Efendi idi. telgraf memuru Ali Efendi idi.
Bahçe kazasında Gayrimüslimleri temsil etmek üzere, idare meclisinde Ohannes Ağa, bidayet mahkemesinde Agop Efendi bulunmaktaydı.
Osmaniye Kazası
Osmaniye kazası,33 Cerid ve Tecirli nahiyeleri ile kıyı köylerinden teşkil olmuştur. Osmaniye kazasındaki ahalinin bir kısmı çiftçilik yapmakta pirinç, susam ve diğer mahsulleri yetiştirmekle birlikte, bir kısmı da hayvancılık yaparak sığır, koyun ve keçi yetiştirmekteydi. Ayrıca dağ kesiminde bulunanlar kereste işiyle uğraşmaktaydılar. Cerid nahiyesinde üretilen kilimler meşhur olup önemli bir gelir kaynağı idi. Kazada 1 cami, 5 han, 3 fırın, 30 dükkan, 2 mektep,
7 değirmen, 2 dink mevcuttur. Osmaniye kazasının nüfusu 7764 Müslüman, 100 Hıristiyan olmak üzere toplam 7864 kişidir.
Cuinet, kaza nüfusunu 7370 olarak vermiş, fakat nüfusun dini yapısını belirtmemiştir. Karpat, kaza nüfusunu 7763 Müslim, 100 Ermeni olmak üzere toplam 7863 olarak vermiştir .
Osmaniye merkezinde Trabzonî Medresesi olup, banisi ve müderrisi Ali Efendidir ve 18 öğrencisi vardır. Yine merkezde Trabzonî Kütüphanesi olup, banisi Hacı Veli Efendidir ve 80 adet kitap vardır. 1300 (1882) tarihinde yapılmıştır.
Kaymakam Mehmet Fuat Bey, nâib Ahmet Necib Efendi, müftü münhal, mal müdürü Kasım Efendi, tahrirat katibi Hamdi Efendi idi. Kaza idare meclisi; kaymakam bey başkanlığında tabii azalar ve seçilmiş azalar Hacı Hüseyin Efendi, Halil Ağa, Hacı Ömer Ağa ve Melhos Ağadan oluşmuştu.
Bidayet mahkemesi; naib başkanlığında azalar Mustafa Efendi, İbrahim Efendi, başkatip Şemseddin Efendi, ikinci katip Mustafa Efendi, müstantik mu¬avini Mehmet Efendi, şeriyye katibi Mehmet Fuad Efendiden oluşmuştur.
Mal kalemi; mal müdürü Kasım Efendi, mal müdürü muavini Ahmet E-fendi ve sandık emini Dede Efendiden teşkil etmiştir. Nüfus idaresi; memur Ömer Efendi ve katip İsmail Efendiden oluşmuştur. Telgraf idaresi; memur Mehmet Sabri Efendinin idaresindedir. Orman idaresi; Osmaniye mea Bahçe kazası süvari memuru Hasan Efendi, ondalık memuru Mehmet Efendi, diğeri Estaver Efendi idi. Zabıta idaresi; zabıta memuru Nail Çavuş idi. reji idaresi; memur Osman Efendi idi. nahiye idaresi; Kıyı nahiyesi müdürü münhal, Tecirlü nahiyesi müdürü Süleyman Efendi idi.
Belediye dairesi; reis vekili Hacı Hasan Efendi, azalar Hacı Yusuf Efendi, Ahmet Ağa, Süleyman Ağa, katip Hamdi Efendiden oluşmuştur.
Osmaniye kazasında Gayrimüslimleri temsil etmek üzere, idare meclisinde Melhos Ağa bulunmaktaydı.
Payas Kazası
Payas kazası Yumurtalık nahiyesiyle beraber kırk sekiz köyden teşkil olmuştur. Payas kazasında çeşitli ziraat mahsulleri yetiştirilip ihraç edilmekle birlikte, ormanları, zeytinlikleri, limon ve portakal bahçeleri çok olup ürünleri önde gelen ihraç mallarındandı. Ayrıca önemli miktarda ipek üretilmekte ve Haleb'e ihraç edilmekte idi. Payas kazasının nüfusu 13207 Müslüman, 3623 Hıristiyan olmak üzere toplam 16830 kişidir .
Cuinet, kaza nüfusunu 18838, kaza merkez nüfusunu 3200-3500 Müslim, 2500-3000 Hıristiyan (Ermeni, Grek, Ortodoks) olarak vermiştir. Karpat kaza nüfusunu 13207 Müslim, 125 Grek, 3498 Ermeni, olmak üzere toplam 16830 olarak vermiştir.
Erzin'de 3 tane medrese olup, ahali tarafından yaptırılmıştır ve her birinin 20 öğrencisi vardır. Ocaklı'da bir medrese olup, ahali tarafından yaptırılmıştır ve 30 talebesi vardır.
Payas kaymakamı Hüseyin Celal Bey, nâib Mehmet Faik Efendi, müftü Hasan Efendi, mal müdürü Abdulkerim Efendi, tahrirat katibi Behçet Efendi idi.
Kaza idare meclisi; kaymakam beyin başkanlığında, tabii azalar ve seçil¬miş azalar Halil hamdi Efendi, Osman Ağa, Bedros Efendi ve Yasef Havlî Efendiden oluşmuştur.
Bidayet mahkemesi; naib efendinin başkanlığında azalar Hacı Hamdi Efendi ve Serkis Efendi, seriye katibi Musa Kazım Efendi, mukayyit Yusuf Efendi, başkatip Veli Efendi, ikinci katip Bekir Sıtkı Efendi ve müstantik muavini Hüseyin Efendiden oluşmuştur. Mal kalemi; mal müdürü Abdulkerim Efendi, mal müdürü muavini Mesud Efendi ve sandık emini Mehmet Ali Efendiden oluşmuştur. Nüfus idaresi; memur Hüseyin Hüsnü Efendi ve katip Hüseyin E-fendiden oluşmuştur.
Umumi hapishane; müdür Hüseyin Efendi, katip Mehmet Subhi Efendi, tabib Karabet Efendi, muhafız jurnal emini Ali Efendi idaresinde, 3 gardiyan, 30 zabtiye ve 253 mahkum bulunmakta idi. Ziraat bank idaresi; katip Ağop Efendi, tapu katibi Halil Efendi, süvari orman memuru Tevfik Efendi, duyunu umumiye memuru Mehmet Rıfkı Efendi idi. Telgraf dairesi; telgraf ve posta memuru Mahmut Efendi, çavuşu Halil Ağa, rüsumat memuru Ahmet Efendi, reji muhafaza memuru Musis Efendi idi.
Polis idaresi; komiser Ömer Bey, polis Durmuş Efendi, polis Hacı Ali Efendi idi. Belediye dairesi; reis Mehmet Efendi, azalar Ali Çolakzade Hasan Efendi, Hasan Ağa ve Manok Efendi idi. Zabıta idaresi; yüzbaşı Ahmet Ağa idi.
Yumurtalık nahiyesi; müdür Ali Rıza Efendi, naib İslam Efendi, polis Haşim Efendi, zabıta memuru Hüseyin Çavuş, telgraf memuru Ali Efendi idi.
Payas kazasında Gayrimüslimleri temsil etmek üzere, idare meclisinde Bedros Efendi ile Yasef Havli Efendi, bidayet mahkemesinde Serkis Efendi bulunmaktaydı .
İlk İslam fetihlerinin akabinde Müslüman Türklerin bölgeye yerleşmesiyle bölge bir Türk-İslam yurdu haline gelmiştir. Uzun yıllar bir arada yaşayan Müs¬lüman ve Gayrimüslimler, XIX. asrın sonlarına, ilk yerleşmelerinde olduğu gibi, dini yapılarını muhafaza ile ulaşmışlardır. XIX. yüzyılın sonlarında Cebel-i Be¬reket Sancağı, Adana Vilayeti'ne bağlı olup, Yarpuz, Hassa, İslâhiye, Bulanık (Bahçe), Osmaniye ve Payas kazalarından meydana gelmekteydi. Bu dönemde, Cebel-i Bereket Sancağı'ndaki nüfusun büyük bir kısmı Müslümanlardan meydana gelirken, az bir kısmını da Gayrimüslimler oluşturmaktaydı.
Yrd. Doç. Dr. Adem TUTAR
Fırat Ü. İlahiyat Fakültesi
Cebel-i Bereket sancağının bulunduğu coğrafya, geçmişte, Hıristiyan ve Müslüman toplumların beraber yaşadığı bir bölge olmuştur. Bu yöre, ilk İslam akınlarına uğradığı dönemde Bizans hakimiyetinde iken, Emeviler zamanında Müslümanlar tarafından fethedilmiş ve Abbasiler döneminde Ortaasya'dan getirilen Türklerin iskan sahalarından biri olmuştur . Abbasilerin parçalanması üzerine tekrar Bizanslıların eline geçen bölge, Malazgirt zaferinden sonra Türklerin hakimiyetine girmiş, Birinci Haçlı Seferi sonucunda (1097) Türklerin elinden çıkınca Ermeni hakimiyetine girmiş, sonunda Çukurova'daki Türkmen beylerinin desteği ile Memlûklular tarafından fethedilerek Türkmen beyleri tarafından idare edilmeye başlamıştır . Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferi esnasında Osmanlı hakimiyetine geçen bu yöre, Osmanlı idaresinde Haleb Eyaleti'ne bağlı olarak Özer-İli (Uzeyr) Sancağı adı ile anılmıştır. Özer oğullarının hakimiyeti altında bulunan yer, Dörtyol, Payas, İskenderun ve Derbsak idi. Onların asıl yurdu ise Payas-Erzin yöresi olup, Özer-İli buraya denilmekteydi. XVI. ve XVII. yüzyıllarda Haleb Eyaleti'ne bağlı olan Uzeyr sancağı , XVIII. yüzyılda da yine Haleb Eyaleti'ne bağlı bir sancak idi6. Osmanlı idaresine geçtiği dönemden itibaren yaklaşık üç yüz yıl kadar Haleb Eyaleti'ne bağlı olan Uzeyr Sancağı, XIX. yüzyılın başlarından 1865 li yıllara kadar Adana Eyaleti'ne bağlı olarak kalmıştır .
Tanzimat reformları neticesinde Osmanlı devletinde yeni idarî düzenlemeler yapılarak vilayet sistemine geçilmiştir. 1865-66 yıllarında Haleb Vilayeti'nin teşkilinde, vilayetin sancaklarından birini teşkil eden Payas sancağı (diğer ismi ile Uzeyr Sancağı); sancak idare merkezi olan Payas, Belen-İskenderun ve Osmaniye kazalarından meydana gelmekteydi9. Daha sonra 1869-70 yıllarında, Payas Sancağı, Kozan ve İç-İl sancakları ile birlikte yeniden teşkil olunan Adana Vilayeti'ne bağlanmıştır. 1877-78 yılında sancak merkezi Payas'tan, sancağın ortasında ve Gavurdağı'nda hakim bir noktada olması nedeniyle, Yarpuz'a nakledilmiş ve yine Adana Vilayeti'ne bağlı olarak yeniden teşkilatlandırıldığı gibi, ismi de değiştirilerek Payas Sancağı yerine Cebel-i Bereket Sancağı olmuştur. Böylece Cebel-i Bereket Sancağı; sancak merkezi olan Yarpuz, İslahiye, Hassa, Bulanık (Bahçe), Payas ve Osmaniye kazalarından teşkil edilmiştir.
Sancak ilk kurulduğu dönemde idare merkezi Payas idi ve Payas adı ile a-nılan sancak idaresinde bir çok memurluklar bulunmaktaydı.
Payas Sancağı'na bağlı kazalardaki memur maaşları 19050 kuruş idi. Payas Sancağı'na bağlı olan İskenderun nahiyesindeki zabıta memuru 1000 ku¬ruş ve zabıta katibi 200 kuruş, Cerid nahiyesindeki zabıta memuru 500 kuruş, Tecirli nahiyesindeki zabıta memuru 300 kuruş olmak üzere nahiyelerdeki me¬murlara sarf olunan toplam aylık gider 2000 kuruş idi. Sancağın aylık toplam memur giderleri ise, 47300 kuruş etmekteydi.
Yarpuz Kazası
Cebel-i Bereket Sancağı'nın idare merkezi olan Yarpuz kazası, Kaypak ve Karayiğit nahiyeleri ile sekiz köyden teşkil etmişti. Kazada, 1891 yılı itibariyle, bir hükümet konağı, 204 hane, 1 cami, 1 sıbyan mektebi, 1 rüşdiye, 25 dükkan, 2 fırın, 2 kahve, 2 han, 3 değirmen, 1 silahhane bulunmaktaydı. Kaza nüfusu 3025 Müslüman, 355 Hıristiyan olmak üzere toplam 3380 kişiydi .
Aynı yıllar itibari ile Cuinet, kaza nüfusunu 5830 olarak vermiş, fakat nü¬fusun dini yapısını belirtmemiştir14. Karpat, kaza nüfusunu 3020 Müslim, 357 Ermeni olmak üzere toplam 3377 olarak vermiştir.
1901 tarihinde Yarpuz İptidai Mektebinin muallimi Hafız İskender Efen¬didir ve 40 öğrencisi vardır .
Tanzimat'tan sonra taşra vilayetlerinde idare meclislerinde, komisyonlar¬da, mahkemelerde Gayrimüslim üye ve memurların yaygın bir halde bulunduğu görülmektedir . 1319 (1901) tarihinde Cebeli Bereket sancağı mutasarrıfı Mehmet Hüsnü Bey idi. Liva erkanı; nâib Mehmet Sadık Efendi, muhasebeci Mehmet Hamdi Efendi, müftü Yusuf Ziya Efendi, tahrirat müdürü Osman Namık Bey'den teşkil olmuştu.
Liva idare meclisi; mutasarrıf başkanlığında, tabii üyeler (nâib, muhasebe¬ci, müftü ve tahrirat müdürü) ve seçilmiş üyeler (Mustafa Ağa, Hamza Ağa, Ali Ağa ve Avadis Ağa)'den oluşmuştur. Meclis katibi olarak Mahmud Efendi, Meclis idare mudürüTrForumuz.Bizde-i umumiyesi olarak tahrirat müdürü Namık Bey, meclis idare müstantiki olarak meclis katibi Mahmud Efendi görev almışlardı.
Muhasebe kalemi; muhasebeci Mehmet Hamdi Efendi, başkatip Ali Rıza Efendi, masraf mukayyidi Mücteba Efendi, mesalihi cariye katibi Mehmet Efen¬di ve sandık emini Nikola Efendi'den oluşmuştur.
Tahrirat kalemi; tahrirat müdürü Osman Namık Bey ve müsveddeci Zeke-riya Efendi, mukayyıd Ahmet Hidayet Efendi ve mübeyyizler Faik, Yusuf ve Halil Efendiden oluşmuştu. Defteri hakani kalemi; memur Mehmet Said Efendi, başkatip Osman Efendi ve tapu katibinden teşkil etmişti.
Vergi kalemi, memur Hasan Efendi, başkatipler Ömer ve Bekir Efendi, defterci Sabri Efendi, memur Tevfık Efendi ve katip Ali Rıza Efendiden oluşmuştur.
Bidayet mahkemesi; birinci reis nâib Mehmet Sadık Efendi, ikinci reis İsmail Vehbi Efendi, müddei umumi muavini Mehmet Tevfik Efendi, azalar Mustafa Sırrı Efendi, Ahmet Efendi, Artin Ağa, Artin Efendi ve aza mülazımı İbrahim Efendiden teşkil etmiştir. Bidayet mahkemesi kalemi; başkatip Hasan Efendi, icra memuru Ömer efendi, zabıt katipleri Yusuf Efendi ve Mehmet Ali Efendi, seriye katibi Ahmet Efendiden oluşmuştur.
Ziraat bankası idaresi; muhasebe katibi Hacı Şükrü Efendi ve muavini İbrahim Efendiden oluşmuştu. Telgraf ve posta idaresi; müdür Ali Efendinin idaresinde idi.
Belediye dairesi; reis Osman Nuri Efendi, azalar İbrahim Efendi, Ali Efendi, Ali Çavuş, Kirkor Ağa, tabib Mîsak Efendi, aşı memuru Hüseyin Efendiden teşkil olmuştur. Orman idaresi; müfettiş Ahmet Emin Efendi ve katip Nuri Efendiden oluşmuştur.
Duyunu umumiye idaresi; memur Hasan Efendinin idaresinde idi. Nahiye müdürleri; Karayiğit müdürü Ahmet Ağa, Kaypak müdürü Mulla Ağa idi.
Zabıta idaresi; tabur ağası Rıfat Efendi, hesap emini Bekir Efendi, birinci mülazım İsmail Ağa, ikinci mülazım Mustafa Efendiden oluşmuştu. Reji idaresi; memur Şemseddin Beyin idaresinde idi.
Mutasarrıf Mehmet Hüsnü Bey başkanlığındaki idare meclisinde; seçilmiş aza olarak Avadis Ağa, meclis kaleminde sandık emini olarak Nikola Efendi, bidayet mahkemesinde aza olarak Artin Ağa ile Artin Efendi, belediye dairesinde aza olarak Kirkor Ağa gayrimüslimleri temsil etmek üzere bulunmaktaydı.
Hassa Kazası
Hassa kazası Ekbaz, Hacılar ve Çoşlu nahiyeleriyle 38 köyden meydana gelmişti. Hassa kazasında bilinen mahsuller yetiştirildiği gibi, özellikle ipek ve pamuk ihraç ürünleri arasında yer almaktaydı. Ayrıca ormanlarında kereste imal edilerek Halep ve çevresine satılmaktaydı. Kaza dahilinde 7 camii, 5 kilise, 1 kışla, 1 kale, 22 değirmen, 1 çeşme mevcuttur. Hassa kazasının nüfusu 7080 Müslüman, 595 Hıristiyan olmak üzere toplam 7675 kişidir20.
Cuinet, kaza nüfusunu 7800 olarak vermiş, fakat nüfusun dini yapısını be¬lirtmemiştir . Karpat, kaza nüfusunu 7080 Müslim, 25 Grek, 290 Ermeni, 150 Katolik, 130 Protestan olmak üzere toplam 7675 olarak vermiştir22.
1309 (1891) yılında Hassa kaymakamı Rüşdi Efendidir. İdare meclisi; kaymakam başkanlığında, tabii azalar nâib Mehmet Galip Efendi, mal müdürü Behçet Efendi, tahrirat katibi Ali Rıza Efendi ve seçilmiş azalar Vakkas Ağa, Ahmet Ağa, Avadis Ağa, Anton Şihud Ağadan teşkil etmiştir.
Mal kalemi; mal müdürü muavini Mehmet Nuri Efendi, sandık emini Mehmet Tevfik Efendiden TrForumuz.Bizoluşmuştur. Nüfus idaresi; memur Ali Efendi, katip Serkis Efendidir. Tapu katipliği munhaldir. Orman ondalık memuru Nuri Efen¬didir.
Bidayet mahkemesi; nâib başkanlığında, azalar Bestami Efendi ve Artin Ağa, başkatip İbrahim Efendi, ikinci katip Şakir Efendi, müstantik muavini İb¬rahim Efendi, şeriyye katibi Hasan Efendiden oluşmuş idi.
Hassa kazasının idare meclisinde; Avadis Ağa ve Anton Ağa, bidayet mahkemesinde Artin Ağa gayrimüslimleri temsil etmektedir.
İslahiye Kazası
İslahiye kazası24 beş nahiye ve altmış köyden teşkil olmuştur. İslahiye kazasında çeşitli mahsuller üretilmekle birlikte, en çok pirinç üretimi yapılmakta idi. kazayı teşkil eden Delikanlı ve Çelikanlı aşiretlerinin imal ettikleri kilim, seccade ve çul ile dağ tarafındaki ahalinin imal ettikleri kereste Halep, Kilis, Antep, Antakya ve Maraş taraflarına satılmaktaydı. Kasabada 1 camii, 1 mektep, 60 hane, 15 dükkan, 30 değirmen, 1 eski kışla mevcuttur. İslahiye kazasının nüfusu 8355 Müslüman, 293 Hıristiyan olmak üzere toplam 8648 kişidir.
Cuinet, kaza nüfusunu 15935 olarak vermiş, fakat nüfusun dini yapısını belirtmemiştir. Karpat, kaza nüfusunu 8355 Müslim, 293 Ermeni, olmak üzere toplam 8648 olarak vermiştir.
1319 (1901) tarihinde İslahiye kaymakamı Halid Efendi idi. Nâib Mehmet Sadık Efendi, mal müdürü Hasan Fehmi Efendi, müftü münhal, tahrirat katibi Nuri Efendi idi.
Kaza idare meclisi; kaymakam başkanlığında tabii azalar nâib, müftü, mal müdürü, tahrirat katibi ve seçilmiş azalar Hacı İbrahim Ağa, Mehmet Ağa, Kösezade Şeyh Ağa, Bedros Ağadan oluşmuştu.
Bidayet mahkemesi; nâib efendinin başkanlığında, azalar Hüseyin Efendi, Hacı Bekir Efendi, başkatip Mahmut Bey, ikinci katip Ali Efendi, müstantik muavini Mustafa Efendiden oluşmuştur.
Mal kalemi, mal müdürü Hasan Fehmi Efendi, mal müdürü muavini Meh¬met Nuri Efendi ve sandık emini Süleyman Zühdü Efendiden oluşmuştu. Tapu idaresi; tapu katibi Hüseyin Rıza Efendinin idaresindedir. Nüfus idaresi; memur Hasan EfendiTrForumuz.Bizve katip Said Efendinin elindedir. Zabıta dairesi; zabıta memuru Mehmet Çavuş idaresindedir. Reji idaresi; memur İbrahim Efendinin idaresindedir.
İslahiye kazasındaki idare meclisinde Gayrimüslimleri temsil eden Bedros Ağa bulunmaktaydı.
Bahçe (Bulanık) Kazası
Bulanık kazası, kaza merkezi olan Bahçe köyü ile kırk köyden teşkil ol¬muştur. Bahçe kazasının arazisi dağlık olduğu için toprak mahsulleri ancak ma¬halline yetmekle birlikte, tütün önemli ihraç ürünleri idi. Kaza merkezinde 1 camii, 1 mektep, 3 fırın, 27 dükkan, 2 kilise mevcuttur. Bulanık merkezindeki rüşdiye mektebinin muallimi Ali Efendidir ve 45 öğrencisi vardır. Bulanık kaza¬sının nüfusu 8747 Müslüman, 2317 Hıristiyan olmak üzere toplam 11064 kişi-dır29.
Cuinet, kaza nüfusunu 7700, kaza merkezi Bahçe'nin nüfusunu 2000 Müs¬lim, 1000 Hıristiyan olarak vermiştir30. Karpat, kaza nüfusunu 8747 Müslim, 2033 Ermeni, 284 Protestan olmak üzere toplam 11064 olarak vermiştir .
Kaymakam Ali Rıza Efendi, nâib Mehmet Cevdet Efendi, Müftü İsmail Hakkı Efendi, mal müdürü Hüseyin Efendi, tahrirat katibi Hacı Ömer Efendi idi.
İdare meclisi; kaymakam başkanlığında, tabii azalar ve seçilmiş azalar Hacı Halil Bey, Hanefi Ağa, Ohannes Ağadan teşkil etmiştir. Bidayet mahkemesi; naib başkanlığında, azalar İsmail Efendi ve Agob Efendi, başkatip Mehmet E-fendi, ikinci katip Kasım Efendi, müstantik muavini Vasfı Efendiden teşkil etmiştir.
Mal kalemi; mal müdürü Hasan Efendi, mal müdürü muavini Mehmet E-fendi, sandık emini Ökkeş Efendiden oluşmuştur. Nüfus idaresi; memur Süleyman Efendi ve katip Süleyman Efendiden oluşmuştur. Tapu katibi Veli Efendidir. Zabıta idaresi; memur Mülazım Salim Efendi, polis Mustafa Asım Efendi idi. Reji idaresi; reji müdürü Galip Bey, muhasebeci Habib Efendi idi. telgraf memuru Ali Efendi idi.
Bahçe kazasında Gayrimüslimleri temsil etmek üzere, idare meclisinde Ohannes Ağa, bidayet mahkemesinde Agop Efendi bulunmaktaydı.
Osmaniye Kazası
Osmaniye kazası,33 Cerid ve Tecirli nahiyeleri ile kıyı köylerinden teşkil olmuştur. Osmaniye kazasındaki ahalinin bir kısmı çiftçilik yapmakta pirinç, susam ve diğer mahsulleri yetiştirmekle birlikte, bir kısmı da hayvancılık yaparak sığır, koyun ve keçi yetiştirmekteydi. Ayrıca dağ kesiminde bulunanlar kereste işiyle uğraşmaktaydılar. Cerid nahiyesinde üretilen kilimler meşhur olup önemli bir gelir kaynağı idi. Kazada 1 cami, 5 han, 3 fırın, 30 dükkan, 2 mektep,
7 değirmen, 2 dink mevcuttur. Osmaniye kazasının nüfusu 7764 Müslüman, 100 Hıristiyan olmak üzere toplam 7864 kişidir.
Cuinet, kaza nüfusunu 7370 olarak vermiş, fakat nüfusun dini yapısını belirtmemiştir. Karpat, kaza nüfusunu 7763 Müslim, 100 Ermeni olmak üzere toplam 7863 olarak vermiştir .
Osmaniye merkezinde Trabzonî Medresesi olup, banisi ve müderrisi Ali Efendidir ve 18 öğrencisi vardır. Yine merkezde Trabzonî Kütüphanesi olup, banisi Hacı Veli Efendidir ve 80 adet kitap vardır. 1300 (1882) tarihinde yapılmıştır.
Kaymakam Mehmet Fuat Bey, nâib Ahmet Necib Efendi, müftü münhal, mal müdürü Kasım Efendi, tahrirat katibi Hamdi Efendi idi. Kaza idare meclisi; kaymakam bey başkanlığında tabii azalar ve seçilmiş azalar Hacı Hüseyin Efendi, Halil Ağa, Hacı Ömer Ağa ve Melhos Ağadan oluşmuştu.
Bidayet mahkemesi; naib başkanlığında azalar Mustafa Efendi, İbrahim Efendi, başkatip Şemseddin Efendi, ikinci katip Mustafa Efendi, müstantik mu¬avini Mehmet Efendi, şeriyye katibi Mehmet Fuad Efendiden oluşmuştur.
Mal kalemi; mal müdürü Kasım Efendi, mal müdürü muavini Ahmet E-fendi ve sandık emini Dede Efendiden teşkil etmiştir. Nüfus idaresi; memur Ömer Efendi ve katip İsmail Efendiden oluşmuştur. Telgraf idaresi; memur Mehmet Sabri Efendinin idaresindedir. Orman idaresi; Osmaniye mea Bahçe kazası süvari memuru Hasan Efendi, ondalık memuru Mehmet Efendi, diğeri Estaver Efendi idi. Zabıta idaresi; zabıta memuru Nail Çavuş idi. reji idaresi; memur Osman Efendi idi. nahiye idaresi; Kıyı nahiyesi müdürü münhal, Tecirlü nahiyesi müdürü Süleyman Efendi idi.
Belediye dairesi; reis vekili Hacı Hasan Efendi, azalar Hacı Yusuf Efendi, Ahmet Ağa, Süleyman Ağa, katip Hamdi Efendiden oluşmuştur.
Osmaniye kazasında Gayrimüslimleri temsil etmek üzere, idare meclisinde Melhos Ağa bulunmaktaydı.
Payas Kazası
Payas kazası Yumurtalık nahiyesiyle beraber kırk sekiz köyden teşkil olmuştur. Payas kazasında çeşitli ziraat mahsulleri yetiştirilip ihraç edilmekle birlikte, ormanları, zeytinlikleri, limon ve portakal bahçeleri çok olup ürünleri önde gelen ihraç mallarındandı. Ayrıca önemli miktarda ipek üretilmekte ve Haleb'e ihraç edilmekte idi. Payas kazasının nüfusu 13207 Müslüman, 3623 Hıristiyan olmak üzere toplam 16830 kişidir .
Cuinet, kaza nüfusunu 18838, kaza merkez nüfusunu 3200-3500 Müslim, 2500-3000 Hıristiyan (Ermeni, Grek, Ortodoks) olarak vermiştir. Karpat kaza nüfusunu 13207 Müslim, 125 Grek, 3498 Ermeni, olmak üzere toplam 16830 olarak vermiştir.
Erzin'de 3 tane medrese olup, ahali tarafından yaptırılmıştır ve her birinin 20 öğrencisi vardır. Ocaklı'da bir medrese olup, ahali tarafından yaptırılmıştır ve 30 talebesi vardır.
Payas kaymakamı Hüseyin Celal Bey, nâib Mehmet Faik Efendi, müftü Hasan Efendi, mal müdürü Abdulkerim Efendi, tahrirat katibi Behçet Efendi idi.
Kaza idare meclisi; kaymakam beyin başkanlığında, tabii azalar ve seçil¬miş azalar Halil hamdi Efendi, Osman Ağa, Bedros Efendi ve Yasef Havlî Efendiden oluşmuştur.
Bidayet mahkemesi; naib efendinin başkanlığında azalar Hacı Hamdi Efendi ve Serkis Efendi, seriye katibi Musa Kazım Efendi, mukayyit Yusuf Efendi, başkatip Veli Efendi, ikinci katip Bekir Sıtkı Efendi ve müstantik muavini Hüseyin Efendiden oluşmuştur. Mal kalemi; mal müdürü Abdulkerim Efendi, mal müdürü muavini Mesud Efendi ve sandık emini Mehmet Ali Efendiden oluşmuştur. Nüfus idaresi; memur Hüseyin Hüsnü Efendi ve katip Hüseyin E-fendiden oluşmuştur.
Umumi hapishane; müdür Hüseyin Efendi, katip Mehmet Subhi Efendi, tabib Karabet Efendi, muhafız jurnal emini Ali Efendi idaresinde, 3 gardiyan, 30 zabtiye ve 253 mahkum bulunmakta idi. Ziraat bank idaresi; katip Ağop Efendi, tapu katibi Halil Efendi, süvari orman memuru Tevfik Efendi, duyunu umumiye memuru Mehmet Rıfkı Efendi idi. Telgraf dairesi; telgraf ve posta memuru Mahmut Efendi, çavuşu Halil Ağa, rüsumat memuru Ahmet Efendi, reji muhafaza memuru Musis Efendi idi.
Polis idaresi; komiser Ömer Bey, polis Durmuş Efendi, polis Hacı Ali Efendi idi. Belediye dairesi; reis Mehmet Efendi, azalar Ali Çolakzade Hasan Efendi, Hasan Ağa ve Manok Efendi idi. Zabıta idaresi; yüzbaşı Ahmet Ağa idi.
Yumurtalık nahiyesi; müdür Ali Rıza Efendi, naib İslam Efendi, polis Haşim Efendi, zabıta memuru Hüseyin Çavuş, telgraf memuru Ali Efendi idi.
Payas kazasında Gayrimüslimleri temsil etmek üzere, idare meclisinde Bedros Efendi ile Yasef Havli Efendi, bidayet mahkemesinde Serkis Efendi bulunmaktaydı .
İlk İslam fetihlerinin akabinde Müslüman Türklerin bölgeye yerleşmesiyle bölge bir Türk-İslam yurdu haline gelmiştir. Uzun yıllar bir arada yaşayan Müs¬lüman ve Gayrimüslimler, XIX. asrın sonlarına, ilk yerleşmelerinde olduğu gibi, dini yapılarını muhafaza ile ulaşmışlardır. XIX. yüzyılın sonlarında Cebel-i Be¬reket Sancağı, Adana Vilayeti'ne bağlı olup, Yarpuz, Hassa, İslâhiye, Bulanık (Bahçe), Osmaniye ve Payas kazalarından meydana gelmekteydi. Bu dönemde, Cebel-i Bereket Sancağı'ndaki nüfusun büyük bir kısmı Müslümanlardan meydana gelirken, az bir kısmını da Gayrimüslimler oluşturmaktaydı.
Yrd. Doç. Dr. Adem TUTAR
Fırat Ü. İlahiyat Fakültesi