Çakı®kağan™

VI � RESTORASYON DÖNEMİNDE AVRUPA�DAKİ GELİŞMELER

Bu dönemdeki gelişmeler, geçmişle şiddetli bir kopuş ve taptaze bir başlangıçtan çok, çağ boyunca süregelmiş olan bir evrim sürecindeki hızlanma olarak sayılmalıdır.(107) 1750 yılından sonra insanın gereksinimleri için kullanabileceği maddelerin artışı çok büyük olmakla beraber, Batı kültürünün bütün bölümleri bu gelişmeden aynı zamanda ve aynı derecede yararlanamamışlardır. Bu hareket önce kendini en çok İngiltere�de, sonra Belçika ve Fransa�da, daha sonra da Almanya, İtalya, A.B.D. ve diğer ülkelerde göstermiştir. Bununla beraber bu gelişme öyle bir bölgede olmuştur ki, Batı Avrupa ekonomik ve politik � askerî güç bakımından dünyada öncü durumuna gelmiştir.(108) Gelişmeleri ilgi alanlarına göre şöyle özetleyebiliriz:

A � EKONOMİK ALANDA:
a) Tarım: Önceleri sadece tarıma ayrılmış topraklar, dinlendirme ya da üç ekim değiştirme yöntemi ile işleniyordu. Bu dönemde çok ekim yöntemi uygulanmaya başlandı. Bunda toprak 6 ya da 8�e bölünür; çoraklaştırılacak biçimde değil, bir önceki ekimi onaracak, dengeleyecek şekilde her yıl değişik ekim yapılır. Örneğin buğdaydan sonra burçak � yonca gibi yemlikler ekilir.(109) Böylece ekimle hayvancılık özelikle Belçika, İngiltere, K. Fransa, B. Almanya�da önemli ilerlemeler gösterdi. O zamanlar en çok para getiren ekimler; bağ ve zeytin ağacı ile keten, kenevir, kolza, dut, kök boya gibi endüstriye yönelik ürünlerdi.110
Sonunda suni gübreler kullanılmaya başlandı; modern tarım bilimin deneysel verilerine dayanarak toprağa gübreler güçlendirici olarak azot ve kireç verildi. Ardından tarım makineleri kullanıldı. Karasabandan, tek sabanlı demir pulluğa, çok sabanlı pulluğa, atların çektiği orak makinelerine geçildi.111

b) Maden ve Endüstri: Son 150 yıl, insanın bilinen bütün geçmişi içinde eşit bir zaman süresi içinde rastlanmamış hız ve genişlikteki teknolojik değişmelere sahne olmuştur. M.Ö. 3000 yılından önceki bin yıl içinde ulaşılan başarıları kat kat aşmıştır.(112) İnsanın yücelişi grafiği en çok yükselişi, Restorasyon Döneminde yapmıştır. Bunu sağlayan etkenleri şöyle sıralayabiliriz:
1- Tarım Devriminin katkısı:
� Artan nüfusu ve özellikle sanayi merkezlerinin nüfusunu besleyerek.
� İngiliz sanayiinin ürünlerine olan satın alma gücünü arttırarak.
� Sanayileşmeyi finanse etmek ve büyük bir savaş döneminde bunu sürdürmek için gerekli sermayenin önemli bir kısmını sağlayarak.
� Sanayide kullanılabilecek bir emek fazlasını serbest bırakarak.113


107- Herbert Heaton : Avrupa İktisat Tarihi � II, Ankara � 1985 s.99, Çev: M. Ali Kılıçbay � Osman Aydoğuş
108- Shepard B. Clough : Uygarlık Tarihi, İstanbul � 1965 s.202, Çev: N. Önol
109- N. V. Yeliseyeva : a.g.e. s.246
110- C. Seignobos : a.g.e. s.330 � 331
111- N. V. Yeliseyeva : a.e. s.246 � 247
112- Clough : a.g.e. s.205
113- Phyllis Deane : İlk Sanayi İnkılâbı, Ankara � 1988 s.45, Çev: Tevfik Güran








2- Diğer Etkenler:
� Yeni teknikleri geliştirmek, yapmak ve harekete getirmekte kullanılan kapital veya servet
� Yeni üretim yöntemleri kullanarak kâr sağlamak ve maddî olanakları arttırmak gibi kapitalist istekler ve anlayış
� Bazı işleri başarmakta, gelişmelere yol açmakta rol oynayan teknik bilgiler
� Eski üretim yöntemleriyle karşılanamayacak büyüklükte pazarlar ve mal istemi
� Yeni makineleri kullanmaya istekli ve yetenekli işçiler.
� Yeterli ve sürekli ham madde kaynakları

Görülüyor ki, koşullar teknolojik değişme için olgun haldeydi ve değişme de olmuştur. Bu etkenlerin başlattığı endüstri devrimi, halâ tam anlamıyla bitirilmemiş bir devrimdir.114
Üretim tekniği sayesinde Avrupa�nın en ucuz demiri olan İngiliz demirinin, 1800�den itibaren her yirmi yılda üç kat artması, makine imalatçıları veya demiryolu inşaatçılarının gereksinimlerini bol bol karşıladı. Demirçağının şafağının sökmesiyle birlikte tarihte ilk kez bir metal bu ölçüde bollaşıyordu.(115) XIX. yüzyıl �demir, makineler ve buhar yüzyılı�dır. Önceleri elle üretim yapılırken, iş araçlarının çoğu ağaçtan yapılmıştı; bu yüzyılda makine üretimine geçilince, makine yapımında demir kullanılmaya başlandı.(116) İngiltere�de XVIII. yüzyılda bulunan yeni teknik, endüstri devrimini ancak XIX. yüzyılda yaratabildi. Kömür üretimi, font ve çelik yapımı, pamuğun ve daha sonra yünün makine ile eğirilmesi gibi işler ancak oralarda, aynı kuruluşta büyük sayıda işçiler topluyordu. Bu yöntem diğer alanlara da yayıldı.117
Yünlü endüstrisinde, 1800�lere gelindiğinde makineler balya halindeki yünün bükülmüş iplik haline getirilmesi için gerekli işçi sayısını 4/5 oranında azaltmışlardı.(118) Evde kumaş dokumacılığı makine ile artık yarışamaz duruma geldiğinden, 1840�tan itibaren işsizlik başladı. Makineli dokumacılık iyice yerleşmeğe başladı.1850�de Fransa�da 3, Almanya�da 1 milyona karşılık İngiltere�de 14 ½ milyon iğ vardı.119
Diğer endüstrilerin büyük bölümü, XIX. yüzyıl boyunca mekanize edildi. 1830�larda Fransız ve İngilizler dikiş makinasını tasarımlarken, Amerikalılar 1846�da dikiş makinasını geliştirdiler.(120) Amerikalılar, yaygın giyim sanayiine sahip İngiltere�dekinin beş katı daha fazla sayıda dikiş makinası çalıştırıyorlardı.121
c) Yeni Buluşlar: XIX. yüzyılın başlarında makineler ve endüstri yöntemleri üzerindeki bilgiyi toplayanların çoğu, yüksek eğitim görmüş mühendisler ve bilginlerden çok, zanaatkârlardı. Yüzyılın ikinci yarısında ise çelikteki gelişmeler nedeniyle, yeni buluşlar el makinelerinde çalışan makinistler tarafından değil de, eğitilmiş bilginler tarafından yapılmaya başlandı.



114- Clough : a.g.e. s.206
115- Heaton : a.g.e. s.119 � 120
116- Yeliseyeva : a.g.e. s.246
117- Seignobos : a.g.e. s.331
118- Heaton : a.e. s.111
119- Seignobos : a.e. s.331 � 332
120- Heaton : a.e. s.111
121- Deane : a.g.e. s.259













Başarılı buluşlar, yenilerine yol açar, etkileri geniş olur. Çünkü bir üretim dalındaki değişmeler, başka dallarda da değişmeler yapılmasını zorlayan bir etkendir.(122) XIX. yy�da sanayiyi etkileyen tek büyük keşif Nielsen�in 1828�deki buluşuydu. Körükte kullanılan havanın ısıtılmasıyla, kömür tüketiminin azalmasını ve üretimin büyük ölçüde artmasını sağladı. Sıcak hava basıncının uygulanmasıyla İskoçya, İngiltere ve dünyada pig demiri en ucuz maliyetle üreten bölge durumuna geldi.123
Faraday 1831�de elektriğin mekanik olarak nasıl üretildiğini gösterdi, fakat 1873�e dek uzun süreli çalıştırılabilecek dinamolar yapılamadı. Ucuz çelik 1856, makine yağı ise 1859�da Pennsylvania, bir süre sonra Hazar Denizi kıyılarındaki petrol alanlarının işletilmesiyle kullanılmaya başlandı.
1800�lerde İngiltere ve A.B.D.�de tuğla makineleri tasarımlandı, tahta işçiliği ve mobilyacılık gelişti.
Tuşlu makineler bu dönemde icat edilerek, 1875�te işe yarar daktilo yapıldı. Basım endüstrisi preslerini çalıştırmak için buhar gücünü ilk kez 1814�te kullanmış, geliştirilen kâğıt yapım makineleri 1830�dan itibaren basım maliyetlerini düşürmüştü. Okuma alışkanlığı yaygınlaştıkça kâğıt gereksinimi artmış, 1860�larda ağaç hammadde olarak kullanılınca yayınlar çoğalıp, ucuzladı.124
Endüstrinin beşiği İngiltere olmasına karşın, Almanlar yeni teknolojiler geliştirmeye daha hazır durumdaydılar. Çünkü Prusya eğitim politikası, onlara XIX. yy�ın ikinci yarısının gerektirdiği gönüllü araştırmacılar ordusunu sağlamıştı.125
Ulaşım yönünden de önemli buluş ve gelişmeler, XIX. yy�ın birinci yarısına rastlar. 1804 yılında Trevithick, Watt makinesini taşıt alanına uygulayarak ilk lokomotifi yaptı. 1825�te Stockton ile Darlington arasında ilk demiryolu hattı açıldı ve Stephenson�un on üç tonluk bir katarı hareket ettiren Rocket�i saatte kırk dört millik bir hıza erişti. 1830�dan itibaren demiryolları çoğaldı. Yüzyılın ortalarına doğru, bütün Avrupa�yı geniş bir demiryolu şebekesi sarmış bulunuyordu. Avrupa�daki başlıca mesafeleri, eskisinin 1/10�ine indirdi. Genellikle batıya doğru yayılıp genişleyen A.B.D. için demiryolunun anlamı, kendilerini Washington�dan ayıran mesafe ne olursa olsun, istenildiği zaman bu şehre gidivermek olanağı idi.126
İskoçyalı bir mühendis olan Mac Adam�ın bulduğu kendi adını taşıyan yol inşa yöntemi (makadam şose) sayesinde kara yolları ulaşımı geliştirildi, yollardaki ağır kaldırım taşlarının yerini ufak parçalar halinde kırılıp sonra silindirle bastırılan bir taş tabakası aldı.127
Lokomotifin hemen ardından buharlı gemi geldi. Başlangıçta yandan çarklı gemiler kullanıldı, ama bunlar büyük dalgalara dayanamıyordu. Uskurlu geminin bulunması biraz ağır oldu, ama ondan sonra deniz ulaşımı ilerledi. (Okyanusları aşmak üzere yola çıkan insanlar, gidecekleri yere ne zaman varacaklarını kesin olarak bilmeye başladılar. Atlas Okyanusu�nun aşılması aylarca sürerken, 1910�da en hızlı gemiler için beş günden az süren ve varış saati belli olan güvenli bir yolculuk halini aldı.)


122- Clough : a.g.e. s.207 � 208
123- Deane : a.g.e. s.99
124- Heaton : a.g.e. s.111 � 112 � 114 � 119
125- Deane : a.e. s.259
126- Wells : a.g.e. s.280
127- Seignobos : a.g.e. s.332









Karada ve denizde buharlı taşımacılığın gelişmesiyle birlikte Volta, Galvani ve Faraday�ın türlü elektrik olayları alanında yaptıkları araştırmalar sonucunda insanlar arasında iletişimi kolaylaştıran olağanüstü buluşlara varıldı ve 1835�te telgraf icat edildi. 1851�de Fransa ile İngiltere arasına ilk deniz altı kablosu döşendi. Aradan geçen birkaç yıl içinde bütün uygar dünya telgraftan yararlanmaya başladı.(128) Önceleri optik olanaklarla, semaforlar aracılığıyla uzaklara iletilen haberler, XIX. yy�da Morse alfabesiyle çok kolaylaştı. Morse, çizgi ve noktalardan oluşan ve işaretler aracılığıyla iletilen özel bir alfabe yarattı, daha sonra bu sistem kelime basan aygıtla donatıldı.129
Posta bedelinin pul veya damgalı zarflar satın almak yoluyla önceden verilmesi 1840�ta yürürlüğe girdi, pul koleksiyonculuğu başladı. Ulaşımdaki bu gelişmeler, ticaretinde gelişmesinde çok etkili oldu.130
d) Ticaret ve Kredi: Ticaret, özellikle su yoluyla yapılan taşımalarda daha ekonomik duruma gelen ulaştırma araçlarının ilerlemesinden yararlandı. Taşıma işleri ülkenin içlerinde mavnalar ile nehir ve kanallar yoluyla, denizde yandan çarklı ve buharlı gemilerle yapıldı. Yabancı ülkelerle denizden yapılan ticaret çok arttı. İngiltere, artık her tarafta kullanılmaya başlanan sömürge yiyeceklerini (kahve, şeker,tütün), daha çok kendi endüstri ürünlerini satıp; hammadde, kereste, pamuk, yün, bazen buğday satın alıyordu. Yabancı ülkelerin yarışından korkuları kalmayan İngiliz sanayicileri, serbest ticaret için Manchester�da girişimde bulundular. Prusya hükümeti de bütün Alman Devletleriyle bir �Gümrük Birliği� kurdu ve dışalım resimlerini (vergilerini) geniş ölçüde indirdi.131
1814�ten önce dünya uluslar arası ticaretinin 2 milyar doların altında olan toplam değeri, 1914�lere doğru 40 milyar dolara çıktı. Dünya nüfusunun iki katına çıktığı bir dönemdeki bu yirmi katlık genişleme, XIX. yy. iktisadi tarihindeki olağanüstü olgu ve etmenlerden birisidir.132
Borsalarda işlem gören borçlanma tahvili, hisse senedi gibi taşınır değerlerin artmasıyla kredi gittikçe daha devinimli bir duruma geliyordu. Kredi, henüz madeni paranın dolaşımını kolaylaştırmak ve süresi dolan, ödenmesi gereken senetler karşılığı kısa süreli borçlanma yapmak için kullanılıyordu. Uzun süreli krediyi gemicilik girişiminde İskoçya bankaları verdi. Devlet borçlanma tahvilleri çıkaran İsviçre firmalarında ve Rotschild ailesinin beş Avrupa şehrindeki bankalarında, kredi uluslararası bir duruma geliyordu.

B � TOPLUMSAL ALANDA:
a) Nüfus: Bir yandan D. Avrupa�nın seyrek nüfuslu (Rusya, Avusturya, D. Almanya) yerlerinde, öbür yandan Büyük Britanya ve Belçika gibi endüstri ülkelerinde nüfus eskisine göre daha çabuk artıyordu.(133) Buharlı makinelerin bulunması, fabrikaların sadece ırmak boylarında değil, uygun görülen herhangi bir yerde kurulabilmelerine olanak sağladı. Fabrika sanayinin gelişimi kentlerin hızla büyümelerine neden oldu. XIX. yy�ın ilk yirmi yılında İngiltere toplam nüfusunun ancak %5�i olan kent nüfusu, 1870 yılında %60�a ulaştı.(134) Başlangıçta nüfusu 100.000�den yukarı ancak 42 şehir vardı ki, nüfus toplamı 12 ½ milyonu buluyordu.135


128- Wells : a.g.e. s. 280 � 281
129- Yeliseyeva : a.g.e. s.247
130- Heaton : a.g.e. s.153
131- Seignobos : a.g.e. s.332 � 333
132- Heaton : a.e. s.237
133- Seignobos : a.e. s.333
134- Yeliseyeva : a.e. s.248
135- Seignobos : a.e. s.333











b) Yaşayış: Batı ve Orta Avrupa�da ayrıcalıkların kaldırılması sınıflar arasındaki eşitsizliği azaltmış olduğundan, buralarda toplum değişiyordu. Eski rejimin varlığını sürdürdüğü Doğu Avrupa ülkelerinde ise toplum az değişmekteydi. Endüstriyel tekniğin ilerlemesi burjuvazi denen sınıfı zenginlik ve iktidar bakımından yükseltti.(136) Orta sınıflar yeniden düzenlenen parlamentoda temsil ediliyordu, fakat onlar siyasi kararlar üzerinde etkili değillerdi.(137) Soylular yine de üstün sınıf olarak kalmaktaydılar. Kendileri burjuvaları küçümserken, burjuvalar çeşitli yollardan bu sınıfa katılmaktaydılar. Doğu ülkelerinde soylular kapalı bir sınıf olarak kalmaktaydılar.
Yaşamı kolaylaştırmak için birçok buluşlar oldu. Kibrit, yağ lambası, ispermeçet mumu, havagazı, maden kömürünün yakacak olarak kullanılması, birkaç kata bölünmüş yüksek evlerin inşası, külotla dizbağlı çorapların yerine pantolonun, çizme yerine fotinin kullanılması, şeker pancarı, çelik kalem ucu, water � closet (WC), deniz banyoları, Alman doktorların bulduğu hidroterapi ve rejim denen koruyucu tedavi o dönemden kalmadır. Yeni eğlenceler de yaşamın zevkini arttırmağa çalışıyorlardı. Zevk için yapılan turistik geziler, bilet satışı karşılığında verilen suareler ve balolar, artık daha kalabalık bir topluluğu çeken tiyatrolar, okuma salonları, gezici kitaplıklar XIX. yy�ın ilk yarısında çok yaygındı.(138) Eskiden salt zenginlerin ev duvarları halıyla kaplanırken, o dönemde bütün duvarlar kağıt ile kaplanıyordu. Önceleri içme suyu kuyulardan sağlanırken, su borularla evlere dağıtılmaya başlandı. Zenginlik ile yoksulluk arasındaki çelişkiler büyük kentlerde şiddetle hissediliyordu.(139) Bunda, endüstri devriminin ortaya çıkardığı problemlere karşı, hazırlıksız bir toplum bulması etkili olmuştu.140

C � DÜŞÜNSEL ALANDA:
Halkın düşünceleri bilim ve sanat yoluyla değil de, din gibi, siyaset gibi toplumun örgütlenmesi gibi konular üzerindeki inançlar ve doktrinler şekli altında olmaktaydı. Gerçek inananlar için iyi bir hal ve gidiş, dinî inançtan daha önemli görünmekteydi. Sonunda dinî doktrinlerden yüz çeviren fikir, çalışmaları politikaya yöneldi ve bu çalışmalar liberal ülkelerde açıktan açığa, mutlakıyetçi monarşi ülkelerinde ise gizli derneklerle toplantılar ve yasak kitapları okuma şeklinde yapılmaktaydı.
Siyasî doktrinler, halkı partilere ayırıyor, bunlarda yönetimle ilgili ayrı ülkülere bağlı olduklarını belirtiyorlardı. Gelenekçiler ile yenilikçileri kökten bir anlaşmazlık birbirinden ayırmaktaydı. Muhafazakârların ülküsü, otorite üzerine kurulu rejimi korumak, töreye saygı ve hanedana bağlılıktı. Liberallerin formülleri ise ilerleme, kişi özgürlüğü ve ulusun egemenliği idi. Yenilikçiler, görüş yönünden kendi aralarında parçalanmışlardı. Bu nedenle İngiltere�de �radikal (kökten) ıslahat� partisi kurularak radikal adını aldı, 1830�dan sonra İsviçre ve Fransa�da da kuruldu.
Toplumun yönetimiyle değil de, örgütlenmesiyle ilgili olan yeni bir doktrinler çeşidi de kendilerine sosyalist adını veren yardımseverler tarafından aynı zamanda hem İngiltere, hem Fransa�da formülleştirildi.(141) Sosyalizm, mülkiyet prensibinin kamu yararı uğruna reddedilmesinden başka bir şey değildir.(142) Saint Simon, Fourier, Owen gibi düşünürler tarafından formülleştirilen bu akım 1830�dan sonra işçiler arasında yayıldı. Fransa�daki taraftarları, ihtilâlin anıları arasında Babeuf�ün bir çömezi tarafından getirilen communiste adını tekrar ele aldılar. İngiltere�de de chartiste�ler bütün işçileri bir sınıf halinde toplama çözümlerini araştırdılar.143


136- Seignobos : a.g.e. s.336
137- Deane : a.g.e. s.249
138- Seignobos : a.e. s.338 � 340
139- Yeliseyeva : a.g.e. s.248
140- Deane : a.e. s.248
141- Seignobos : a.e. s.340 � 343
142- Wells : a.g.e. s.293
143- Seignobos : a.e. s.343










Bir süre sonra iş verenlerle işçiler arasındaki, özellikle hodbin iş verenlerle serkeş işçiler arasındaki anlaşmazlıklar, bir süre Karl Marx adını bayrak olarak açıp, bütün dünyaya yayılan sert ve ilkel komünizm hareketine yol açtı.(144) Sosyalistlerin çalışmasını dogmatik bir sistem halinde özetleyen Karl Marx, bunu 1848�de ihtilâlden önce, Komünist Manifestosu�nda açıkladı ki, bu manifesto şöyle sona ermekteydi: �Bütün memleketler proleterleri, birleşiniz.�145
Marx, insanların düşüncelerini ekonomik gereksinimlerin yönlendirdiği, o günkü uygarlıkta iş veren gönençli sınıfla işçi sınıfı arasında ister istemez çıkar çatışmaları olduğu düşüncesindeydi.(146) Marx, genel mutluluk için insan aklına dayanan bir teori ortaya atmaktaydı, ama bunu Hegel�in Alman metafiziğinin diyalektik şekli içinde açıklamaktaydı.147

D � BİLİM, EDEBİYAT VE GÜZEL SANATLAR ALANINDA:
a) Bilim: Batı kültürüne son bilim ve sanat hareketlerinin pratik yaşamı ön planda tuttuğu, yararlı olmak için çalışıldığı ve ekonomik çalışmayla kaynaşıldığını söylemek, abartı sayılmaz.(148) Bilginler yasaları, yani bir takım olaylara matematik hesabı uygulayabilmek için bunların birbirlerini sürekli olarak izlediklerini bulmaya çalıştılar. Üçten fazla buutlu geometrinin icadıyla Matematik�te; kuvvetin korunması, -hareket, ısı, elektrik, mıknatısiyet gibi- kuvvetlerin eşitliği teorileri ve ışıkların titreşimi teorisiyle Fizik�te; organik sentezin başarılması ve atomik ağırlıklar teorisi sayesinde Kimya�da, duyucu ve hareket ettirici sinirlerin birbirlerinden ayrılmaları ve histoloji sayesinde Fizyoloji�de, Paleontoloji ilminin kurulması, cinslerin değişimi üzerinde çevrenin etkisi teorisi ve jeolojideki yavaş evrim düşüncesiyle doğal bilimlerde ilerlemeler oldu.149
b) Edebiyat: Bu alanda kalem sahipleri, kendilerini klâsik katılıklardan sıyırmış, yeni bir anlatım şekli olan romanı yaratarak, bunun içinde sınırsız bir bağımsızlıkla hareket etmişlerdir. Victor Hugo (1802 � 1885), Allessandro Manzoni (1785 � 1873) bunlar arasındadır.(150) Balzac, Fransız toplumunun gerçek yüzünü sergilerken, Byron işçileri dizelerinde seslendiriyordu.(151) Goethe (1749 � 1832) �Faust� adlı yapıtında evrensel bir problem üzerine insan aklının düşündüklerini incelemiştir.152
c) Sanat: Romantik hareket plastik sanatlara da giriyordu. �Akademik� ekolün �doğru� resmine karşı, �renkçilerin� ayaklanması başladı.(153) Hacim, âhenk uyuşmazlığı ve ritimle yeni şekiller bulma çabası arttı.154
Müzik, İtalyan opera müziği ve orkestrasyona dayanan Alman müziği eğilimleri nedeniyle ikiye bölündü.(155) Opera alanında R. Wagner (1813 � 1883), G. Verdi (1813 � 1901), H. Berlioz (1803 � 1869) gibi büyük isimler yetişirken;(156) orkestrasyon müziğinde Schubert, Weber ve Beethoven�ın yapıtları, duyguyu görkemli bir şekilde dile getiriyordu.157

Resimde duygu ve düşünceye ağırlık veren ekspresyonizm, fütürizm ve sürrealizm akımları ortaya çıktı. E. Delacroix, E. Manet önemli yapıtlar sergilediler.158
Mimaride, Restorasyon akımı denen bir stil uygulandı.159




144- Wells : a.g.e. s.297
145- Seignobos : a.g.e. s.344
146- Wells : a.e. s.297
147- Seignobos : a.e. s.344
148- Clough : a.g.e. s.226
149- Seignobos : a.e. s.344 � 345
150- S. B. Clough : Uygarlık Tarihi. s.228
151- N. V. Yeliseyeva : Yakınçağlar Tarihi. s.252
152- Clough : a.g.e. s.228
153- C. Seignobos : Avrupa Milletlerinin Mukayeseli Tarihi. s.345
154- Clough : a.e. s.228
155- Seignobos : a.g.e. s.345
156- Clough : a.e. s.229
157- Seignobos : a.e. s.345
158-Clough : a.g.e. s.229
159-Larousse : C.X, s.549

-----------------