Murat Berk Strateji Notu: Squid Games

Semavi

New member
“Acayip kapitalizm eleştirisi var, neoliberalizme nasıl saydırmış”, “mutlaka izle” gibisi coşkulu ağır ısrarlara dayanamayıp her insanın konuştuğu “Squid Game” dizisini sonunda izledim. Her şeydilk evvelden hoş bir dizi. Dizide kapitalizm eleştirisi elbette var lakin anlatılmak istenen bence sadece o değil.

Yazılarımda enteresan girişlerinden daha sonra piyasa kısmına geçişi bekleyenlere bir sürprizim var; bugünkü yazıda piyasa pek yok. Ancak yalnızca “piyasada ne oldu, ne olacak?” diye merak edenlerin de elleri ve gözlerinin boş dönmesine gönlüm razı olmaz. Geçen hafta Cuma günü yayınladığımız raporda yazdığımız üzere: ‘‘Emtia ve gelişmiş ülke pay senetleri için trend manasında olumlu olmaya devam ederken kısa vadeli bir düzeltme için şartların oluştuğunu düşünüyoruz.

Gerçekleşmesi durumunda, trend tarafında yeniden konumlanması için bu düzeltmeyi fırsat olarak görüyoruz. Enflasyonun, piyasadaki genel görüşün tersine süreksiz olmadığını ve en az birkaç çeyrek daha yüksek kalacağını düşünüyoruz. İçeride ise TCMB’nin faiz indiriminin boyutu sürpriz oldu ama bir yandan da bizim kuvvetli bilançolara sahip, döviz ve enflasyon artışına karşı korunaklı pay seçimi tercihlerimizi doğrulamış oldu.”

Bu görüşlerin ardındayız. İçeride şirketler finansal sonuçlarını açıklıyor. Bu da pay seçimleri açısından olağan olarak değerli. Bunları da paylaştığımız başka raporlarımızdan takip edebilirsiniz.

Squid Game bana Zimbardo’nun Stanford deneylerinin mevzu edildiği, daha doğrusu esin kaynağı olduğu “Das Experiment” sinemasını hatırlattı. Dizide her insanın vurguladığı kapitalizm yahut neoliberalizm sistem tenkitleri de var. aslına bakarsan görmemek ve yazmamak için para alanlar hariç bunları eleştirmeyen pek kalmadı. IMF ve Davos üzere neoliberalizmin kaleleri bile modaya uyup, birfazlaca toplumsal demokrat olduğunu sav eden partiden daha sol bir telaffuz noktasına geldi.

Dizide yarışmacı karakterlerinin hepsi ya hatalı ya da en azından kumar oynama üzere makus alışkanlıklara sahip.

Yarışmacılar içinde, yaşanan finansal ve ekonomik kriz daha sonrası tüm birikimini kaybetmiş, merkez bankaları siyasetleri ile şişen konut ve kirayı artık karşılayamadığı için konutundan atılmış kolay bir emekli olsaydı yeterli olmaz mıydı? Ya da parlak gelecek vaatlerine inanıp ABD’de eğitim kredisi çekerek okumuş, meskene döndüğünde ise cam tavanlar ile karşılaşmış, kurallara uyduğu için geçim zorluğu çekerken diğerlerinin etik ve kanun dışı teknikler ile zenginleştiğini gördüğü için hem sisteme inancını tıpkı vakitte ruh sıhhatini kaybetmiş bir beyaz yakalı olsaydı şık olurdu güya. Dizinin odağındaki tek beyaz yakalının bir finansal dolandırıcı karakteri olması fazla klişe değil mi?

Kumar bağımlısı işçiyi saymazsak, öbürleri de namuslu dürüst çalışandan çok Marx’ın ‘lümpen’ diye isimlendirdiği kategoriden. Göçmen Ali işçi ancak o da yasadışı çalışan. Bunlar bir kenara, farklı bulduğum bir detay da toplu katliam daha sonrası oyunculardan biri oyunların iptali için oylama istediğinde, bir oyla zar sıkıntı kazandı ve birlikteliği bozan son oy 001’den geldi. Yani yarısı para için ölmeye hazır yahut o kadar muhtaç olan bir “kaybedenler” kümesi var karşımızda. Direktör, bir toplum tükenmiş, küskün, yozlaşmış ve “kaybedenler” üzere beşerler ile doluysa, çoğunluk kararları da bunu yansıtır demeye çalışıp, çoğulcu demokrasiye bir gönderme mi yapılıyor diye düşünmeden edemedim.

VIP denen bireylerin maskeleri ve o sahnelerin insanı rahatsız edici dekorunun esin kaynağı, muhtemelen Marie-Hélène de Rothschild’in 1972 yılında Château de Ferrières’de düzenlediği ve periyodun güçlü ve sinema oyuncularının da katıldığı sürrealist balo. Bu balonun dekorları Salvator Kısmı tarafınca düzenlenmiş ve Stanley Kubrick’in ‘Eyes Wide Shut’ sinemasına de ilham olmuştu. Gecenin teması olan sürrealizme göre giyinmek zorunda kalan konuklar için hazırlanan davetiyelere de Belçikalı sürrealist ressam René Magritte’nin tabloları esin kaynağı olmuş. Dizideki geniş perspektifli çekimler ve müzikler harikulade. Bu açıdan da 2001 Space Odyssey ve Parasite isimli Kore sinemasını de çağrıştırdı.

VIP denen bu ultra zenginler, en azından fizik, duruş ve konuşma olarak artık az gelişmiş ülkelerde daha sık rastlanan makûs kalpli iş insanı tiplemesine uygun olmaz mıydı? Daha gerçekçi çağdaş küresel ultra varlıklı karakterler, ortalarında Netflix’in de bulunduğu yeni jenerasyon teknoloji şirketleri zenginlerinin de olduğu bir küme olamaz mıydı? Yoksa onlar aslında yeterli beşerler mı? Hatta beklenen kurtarıcılar onlar mı?

Yaptığınız yorumlar olağan ki de sizin sübjektif bakış açınızı yansıtır ve biroldukça şey bilhassa de sanat yapıtları farklı yoruma açıktır. Ancak dizinin, sembolizmi ustalıkla kullandığını anladıktan daha sonra direktörün de ustalıkla yerleştirilmiş ipuçları ile sizi biraz daha derine inmeye teşvik ettiğini varsayım ediyorum. Bu ipuçlarının en kıymetlisi ise ikinci kısımda. Onları gördükten daha sonra, benim için dizi yeni başladı diyebilirim. İkinci kısımda dedektif, kayıp olan kardeşinin odasını ziyaret ettiğinde, kardeşinin şahsi kütüphanesine bakarken masanın üzerinde duvar boyunca birkaç kitap var. Bu kitaplarda Picasso, Vincent van Gogh, Monet isimleri ve yanlış görmediysem bir Nietzsche resmi de bulunuyor. Bunlar belirli belgisiz görülüyor. Ama daha net görülsün diye masanın üstüne bırakılan iki kitabın üstünde Fransız psikanalist Jacques Lacan ve René Magritte isimleri var.

Bu iki ismin orada görünmesi büsbütün tesadüf de olabilir ancak bu kadar ustalıkla çekilmiş bir dizide tesadüfe pek yer yok sanırım. Magritte’nin en meşhur birkaç fotoğrafını biliyordum, o kadar. Lacan ile tanışmam ise Zizek yardımıyla oldu.

Kitaplarını alıp okumaya çalışmıştım ancak muhtemelen en çok yarısını anladım. Lacan da birebir Hegel üzere okuduktan daha sonra aklımda geriye kalanlardan en somut olanlarının baş ağrısı oluşturduğu müelliflerden biri oldu maalesef. bir daha de birtakım temel kavramlarına aşinayım diyebilirim.

Pekala bu ikisinin kapitalizm ve post liberalizm eleştirisi bildirisi veren sinemada ne işi var? Belçikalı ressamın ‘The Empire of Lights’ serilerini araştırdım ve fotoğrafın değişik versiyonlarına baktım. Bir sefer epey hoşlar. Lakin bu biraz tuhaf bir hoşluk.

Güya alışageldiğinizin aykırısını size gösteriyor ve siz, aslında olağan olanı tuhaf ve muhalif üzere görüyorsunuz. Tam anlatamadım lakin bu his nasıl anlatılır bilemedim. Uygun ile berbatın bir ortada var olduğunun simgesi üzere yorumlar da okudum. Tahminen de dizideki avdan avcıya, kurbandan zalime, korkak oyuncudan katile ve zalim yöneticiye giden bir içsel seyahati tasvir ediyor.

Lacan’ın “arzu” teriminde ise birbiriyle ilgili temel bir fikir var: İstek ekseriyetle gereksinimle karıştırılır. Fakat ikisi içindeki fark, gereksinimin karşılanabiliyor olması ama isteğin hiç bir vakit karşılanamayacak olmasıdır. İstek ile muhtaçlığı karıştırırız.

Burada profesyonelce manipülasyonlar da vardır. Reklam bölümünün ana fonksiyonlarından biri aslında budur. Ekseriyetle muhtaçlığımız olduğunu düşündüğümüz şeyler vardır, lakin bunların birden fazla sahiden muhtaçlık değil, dileklerdir. Çağdaş beşerler olarak bu yüzden asla tatmin olamıyoruz. Dizinin sistem tenkidinin tepe noktası aslında tam da burası, şiddet dolu sahneler değil bence.

Squid Game’in bence en güzel kısmı olan altıncı kısmı “Gganbu”, sistemin ortasında hayatta kalabilmek için bencil olmak gerektiğini açıkça ortaya koyuyor. Evvelki oyunlarda, genelde şirketlerde de üzerinde hayli durulan ekip ruhu, dayanışma ve gerektiğinde fedakârlık yapma mevzuları bir anda ustalıkla zıt yüz ediliyor ve dizinin bence anlatısal dönüm noktası. bu türlü oyuncuların birliği bozuluyor ve her koyun kendi bacağından asılır noktasına geliniyor. İnsanın doğal hali bu mu yoksa koşullar mı insan karakterini yaratır üzere büyük sorular var burada. Gerçekten kendi ömrünü feda eden olduğu üzere arkadaşını kandırıp vefata yollayan da, yani özgür irade de var.

Squid Game’in ana iletisi da, okuduğumuz bir sürü kendini geliştirme, liderlik ve hatta piyasa ile ilgili kitabın tam karşıtı. Dileklerin ve gereksinimlerin tıpkı değil. İsteklerini takip ettikçe ortasındaki boşluk büyüyecek. Kendimi geliştireceğim, devamlı ilerleyeceğim demek yerine bir nefeslen, düşün. Aralıksız büyüme aslına bakarsan sıhhatsiz ve hatta imkânsız. Şirketler kar rekoru kırdığında, bir daha sonraki yılın daha da karlı olması gerekiyor, hâlbuki şirket mezarlığı yalnızca kısa vadeli kar büyütme peşinde olan, bunu da makul bir süre başardıktan daha sonra batan şirketlerle dolu. Her vakit daha fazlasını arıyoruz, kısa vadeli tatmin için şirketler, topluluklar ve dünyayı yok ediyoruz. Bu arayışta da sıhhatimize, diğerlerinin sıhhatine ve hayatına da emele giden yolda katlanılması gereken maliyetler olarak bakıyoruz.

Dizinin başlarında gardiyanlarla tartışanlar, kendi ortalarında tartışmaya başlar; ittifaklar kurulur, sona erer, öbürleri kurulur. Büsbütün oyunun organizatörleri tarafınca tasarlanan ve VIP’lerin bu insanların aşağılanmayı ve makus muamele görmeyi hak ettiği fikrini güçlendiren etik bir ikilem önlerine çıkar. Sonuca giden her yol mubah mıdır? Yoksa sonunda mevt de olsa bağlı olduğumuz pahalar var mı? Bu pahalar kaybedildiğinde, aslına bakarsanız ruhu meyyit ancak vücudu canlı zombiler olmaz mıyız?

Magritte… Âlâ ve berbatın tezadı, gece ve gündüzün bir ortada olması. Çocuklukta memnunluk, cümbüş ve hayat kaynağı olan sıradan oyunlar, dizide ve çağdaş sistemde bunun tam aksisini, kaygı ve mevti temsil etmesi paradoksaldır. Oyun, sıradanliği ve pak rekabeti temsil ediyor ve çocuklar keyifli olmak için oyun oynuyor.

Her şeydilk evvel gözlerimizi açmamız gerekiyor. Olayları düşündüğümüz, olması gerektiğini sandığımız yahut bize gösterilmek istenen üzere değil, olduğu üzere görmeye çalışmamız gerekiyor. Kolay değil hatta epey sıkıntı. Ancak öteki yolu da yok. Melville’nin Moby Dick’inde kaptanın dediği üzere: “Gözle görülen her şey, insan, mukavvadan bir maske üzeredir. İnsan delecekse, o maskeyi delip geçmeli! Tutsak, duvarı delmeden nasıl kaçabilir mahpustan?

Murat Berk Yapı Kredi Yatırım Baş Stratejistidir

Tatil gününde piyasalar ne yapıyor?

Tahlil: “1994’müş” üzere çek!

DeFi Kelamlık 2
 
Üst