Vakanüvis, Uygar Bilgiler kitabının niye ve nasıl hazırlandığını yazdı

cocuqsu

Member
Uygar Bilgiler kitabı “Gürbüz Vatandaşlar” istiyordu

Vakanüvis


Malûm; Güzel Parti Genel Lideri Meral Akşener, “iktidara geldiklerinde” Cumhuriyet’in kuruluş senelerında okutulan “Medeni Bilgiler” kitabını tekrar müfredata alacaklarını söylemiş oldu.

“Altılı Masa”da yan yana otursalar da İP’in, CHP’nin “laik, seküler” duruşundan rol çalmaya çalıştığı bir sır değil. Akşener’in bu beyanı da sözkonusu duruşla alakalı. Kitapta nelerin yer aldığı ise bölük pörçük de olsa bir fazlaca yayına bahis oldu.

Biz daha fazlaca, bu biçimde bir kitap niye ve nasıl hazırlandı, ona bakalım.

“Medeni Bilgiler”dilk evvel “Malumat-ı Vataniye” kitabı vardı

Cumhuriyet’in 10’uncu yılına yaklaşılırken; yeni yönetimin, vatandaşlara “yeni bir zihniyet” kazandırma çalışmaları hızlanmıştı.

Daha evvelce “Malumat-ı Vataniye”, daha sonrasında ise “Vatani Malumat” isimleriyle hem okullarda okutulan birebir vakitte vatandaşlara “Halk Mektepleri” uygulamalarıyla okunan kimi küçük kitap çalışmaları olsa da kapsamlı birinci kitap, 1931 yılında, iki cilt olarak tam ismiyle “Vatandaş İçin Uygar Bilgiler” yayınlanmıştı.


Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, bu biçimde bir kitabın niye gerekli olduğunu Başbakan İsmet İnönü’ye resmi bir yazı gönderek anlatmıştı:

Başvekil İsmet Paşa Hz.ne,

Vatan çocuklarını eyi vatandaş olarak yetiştirmek için klasik tahsil programları içinde yer alan yurt bilgisinin ehemmiyeti malumdur. Yurt bilgisi notları olarak muallim Afet Hanım tarafınca şimdiye kadar neşredilen intihap, vergiler, askerlik ve vatandaş için uygar bilgiler kitaplarının gerekli kısımlarını bir ortaya getirerek ve (vatandaş için uygar bilgiler) kitabının birinci cildi olarak bir daha basılmak üzere tertibini tavsiye ettim.

Devlet teşkilatının, Türkiye Büyük Millet Meclisinin, hukûmetin, Özel yönetimler ve belediyelerin nasıl olup kurulup, nasıl işlediğini, Şirketler ve bankalarla eski kapitülasyonlar, siyasî fırkalar ve aile bahislerini ihtiva eden ve Recep (Peker) Beyefendi tarafınca yeni yazılan kitap da tıpkı kitabın ikinci cildini teşkil eder.

Bu iki kitabın Maarif vekâletince tesbit edilmiş olan mekteplerin muayyen sınıflarında okutulması muvafık olur. Ders programlarına ek edilmek üzere her iki kitabın fihristleri baplı olarak takdim edilmiştir. Her iki kitap hiç bir şey mukabilinde olmaksızın sahipleri tarafınca Maarif vekâletine terkedilmiştir.

Kitaplar yazılırken ve yazıldıktan daha sonra şahsen alâkadar oldum; bunların, yazılmalarında takip edilen gayelere hizmet edecek değer ve mahiyette olduklarını özellikle kaydederim. Bu kitabın okutulacağı sınıfların üstüne geçmiş olan talebeye de mekteplerini bitirmedilk evvelden programlara ek olarak okutulmasını epeyce faydalı bulurum. Bundan öteki bu kitapların memlekette yurtdaşlara okutulması için revaç temin edilecek her tetbirin değerli olacağı kanatinde bulunuyorum.

Bu mülahazaları Hükûmetin takdirine ve Maarif Vekaletinin yordamı dahilince yapacağı tetkikat ve alacağı mukarrata terk ediyorum Efendim.”



Kitabın içeriği Çankaya’daki “Sofra”da hazırlanmıştı

Kitap, büyük ölçüde Atatürk’ün Çankaya Sofrası’nda mutad eşhasla yaptığı tartışmalar ışığında hazırlanmıştı. Takip eden senelerda Tevfik Bıyıklıoğlu, İsmet İnönü, Recep Peker, Fevzi Çakmak, Cemal Hüsnü Taray üzere isimler kitabın değişik bölümlernii hazırlamışlardı.

İnan ayrıyeten ismini vermediği bir ansiklopedi ile Mehmet Emin Erişirgil’in “Yurt Bilgisi” ile Birinci Dünya Savaşı Alman kumandanlarından Colmar Von Der Goltz’un “Millet-i Müsellaha” (Ordu Millet) isimli kitaplarından da yararlanmıştı. İnan anılarında hazırlık sürecini şu biçimde anlatmıştı:

“Atatürk’ün toplantılarında bulunanlar içinde tartışmalar yapılırdı. Devlet adamları, askeri erkân, hukukçular, edipler ve günün öteki aydın şahısları içinde mevzu ortaya atılırdı. Elimde hep kâğıt kalem bulunduğu için de çabucak her şeyi not ederdim. bu biçimdece Atatürk’ün el yazılarıyla ispatlanmış bahisler, onun fikirleri olarak tarihte yer alacaktır. Şahidi olduğum hususları benim çalışma payımı belirterek açıklamış bulunuyorum.”

Bundan dolayı, vakit içerisinde “kitabı Atatürk’ün yazdığı” görüşü yaygınlık kazanmıştı. aslına bakarsanız, Uygar Bilgiler kitabının ilerleyen senelerdaki bir epey baskısında muharrir olarak Mustafa Kemal Atatürk ismi kullanılmıştı.

Kitap birinci kere, Maarif Vekaleti Talim ve Terbiye Dairesi’nin 7.9.1931 tarih ve 2917 numaralı buyruğuyla 40 bin adet basılmıştı.

“Medeni Bilgiler’de pozitivizm ve laiklik vurgusu vardı”

Yrd. Doç. Dr. Fatma Gürses’in, “Kemalizm’in Model Ders Kitabı: Vatandaş İçin Uygar Bilgiler” başlığıyla Gazi Üniversitesi “Akademik Bakış” mecmuasının Kış 2010, 4’üncü cilt, 7’nci sayısında yayınlanan makalesinde kitabın kimi kısımlarının içeriğine dair şu değerlendirmeler yer almakta:

“Burada ahlâk, dinî kaynaklarından koparılarak dünyevileştirilir, çabucak sonrasında ise ulusallaştırılır. Kelam konusu ulusallaştırma süreci, ahlâkî, seküler bir kutsallıkla buluşturulur. Öbür bir anlatımla ‘milli his’, ‘dini his’in yerine geçen bir karşı kutsallık alanı oluşturur. Bu hissin sağlanmasında ise ordu, aile, okul temel bakılırsavliler olarak seçilir ve toplumun her alanında bu hissin oluşturulması için ‘milli terbiye’ yolunda gidilmesi gerekliliği vurgulanır. Din birliğinin, ulus oluşumundaki rolü kabul edilmez. bu biçimdece, İslamiyet öncesi, İslamiyet daha sonrası tarih anlatısındaki ‘Türkler’in bütünü itibariyle Müslüman olduğu kabulü, bir yandan Müslüman olmayanı ulus tarifinden dışlayarak ve Araplarla Acemleri de çağdaş öncesi ümmet ve çağdaş millet hiyerarşisine dayalı olarak ‘öteki’leştirilir. ‘Arap’ sözcüğünün kullanması ise çatışma devirlerine saklanır. Ahenk periyotlarında yalnızca ‘Müslümanlar’, ‘Osmanlılar’ hatta ‘Türkler’ vardır. Bu kısımda yeni devletin pozitivizmin gereklerine uygun yurttaş anlayışı ve ‘laiklik’ vurgusu görülmektedir. Kitabın ilerleyen kısımlarında, ‘Hoş Görmeklik, Taassupsuzluk’ başlığı altında birtakım insanların ‘istikbali mazinin içinde görmekte’ olduğu, bunu aşmanın yolunun ise ‘terbiye’den geçtiği belirtilir. Kemalistler, ülkedeki hâkim din telaffuzunda sıyrılan bir bakış sunmaya çalışmışlar ve kuruluş devrinin ‘kurucu’ misyonundan dolayı aralıklı bir söylemi benimsemişlerdir. Cumhuriyetçi sistem, bir telaffuz olarak, toplumun temeli olarak dini tanıma yoluyla seçkini ve kitleleri birbirine bağlayan köprüler oluşturan, eski Osmanlı pratiğinden ayrılmıştır. Cumhuriyet ideolojisi, bir telaffuz olarak İslamiyet’in yerini reddederek okumuşlarla başkaları içindeki aralığı derinleştirmiştir.”

“Devlet gürbüz vatandaşlar ister”

Kitabın “İlk Hak, Birinci Görev ve Hak ile Görevin Münasebeti” başlıklı kısmında “vazife vurgusu”nun epeyce bariz olduğunu anlatan Gürbüz, şu değerlendirmelerde de bulunuyor:

“Bir insanın hakkının oburu için görev olduğu belirtilerek hakkın ve görevin birbirinden ayrılamazlığı savunulur. Devletin ‘her insanın haklarını ve görevlerini tayin’ ettiği, ‘ihtardan idama kadar giden hukuk müeyyideleri ve ahlâki müeyyideler’le görevlerin yerine getirtileceği vurgulanır. ‘Vatandaşın devlete karşı vazifeleri’ başlığı altında, devletin gereksinim duyduğu vatandaş özellikleri şöyleki sıralanır: Devlet asayişi temin etmek için, memleketi müdafaa eylemek için, sıhhati yerinde, gürbüz ve anlayışları, ulusal hisleri, vatan muhabbetleri yüksek vatandaşlar ister. ‘Vatandaşın Devlete Karşı Vazifeleri’ isimli kısımda vatandaşın görevleri, ‘İntihap etmek, vergi vermek ve askerlik yapmak’ olarak sıralanır. Vergi devlete karşı vatandaşın ‘mukaddes borcu’ olarak tanımlanmıştır. ‘Mukaddes’ ve ‘borç’ sözlerinin seçilmiş olması verginin değerini temsil eder. Bütün kitap boyunca, tek görsel materyal olarak verginin nasıl alındığı ve nerelere harcandığı gösterilmiştir.”

Türk Tarih Eğitimi Dergisi’nin 2017 yılı, 2’nci sayısında “Geç Osmanlı Erken Cumhuriyet Periyodu Öğretim Materyalleri” başlıklı makaleyi kaleme alan Yrd. Doç. Dr. Fahri Kılıç ile Doktora Öğrencisi Ebru Ardıç ise kitabın besbelli özelliklerinden birisinin “tarih bilgisi” ile “yurt bilgisi”nin birbirleriyle ilişkilendirilerek öğretmeyi amaçlaması olduğunu vurgulamaktalar:

“Tarih dersinin vatandaşlık eğitimi verme misyonu üstlendiği söylenebileceği üzere Coğrafya dersi ile ilişkilendirilerek eğitimde bir bütünlük yakalanmaya çalışılmıştır. Coğrafya eğitiminin, devlet tarafınca toprağı ‘vatanlaştırma’ pratiği olarak kullanılması değerli bir noktadır.”



 
Üst